Ondernemingen maken steeds vaker deel uit van een groep van vennootschappen. Denk aan holdings met meerdere werkmaatschappijen of samenwerkingsstructuren waarin zeggenschap wordt gedeeld. In dergelijke situaties rijst regelmatig de vraag wanneer sprake is van een consolidatieplicht voor de jaarrekening. De regels rondom consolidatie zijn complex en worden in de praktijk regelmatig onjuist toegepast, met mogelijke gevolgen voor de jaarrekening en aansprakelijkheid van bestuurders.
Wat is consolidatie van de jaarrekening?
Consolidatie houdt in dat de financiële gegevens van meerdere vennootschappen worden samengevoegd tot één geconsolideerde jaarrekening. Daarbij worden onderlinge verhoudingen, zoals interne vorderingen en schulden, geëlimineerd. Het doel van consolidatie is om een getrouw beeld te geven van het vermogen en resultaat van de groep als geheel.
De consolidatieplicht is vastgelegd in titel 9 van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek. Niet iedere deelneming hoeft echter te worden meegenomen. De vraag of consolidatie verplicht is, hangt af van de mate van zeggenschap en de juridische en feitelijke verhoudingen binnen de groep.
Wanneer bestaat een consolidatieplicht?
De hoofdregel is dat een rechtspersoon zijn groepsmaatschappijen moet consolideren. Van een groepsmaatschappij is sprake wanneer rechtspersonen organisatorisch met elkaar zijn verbonden en onder centrale leiding staan. Daarbij is niet alleen het aandelenbelang doorslaggevend.
In de praktijk wordt vaak gekeken naar:
- de mate van zeggenschap;
- de mogelijkheid om het beleid te bepalen;
- feitelijke leiding en controle;
- contractuele afspraken tussen partijen.
Ook wanneer geen meerderheidsbelang wordt gehouden, kan toch sprake zijn van consolidatieplicht als de feitelijke zeggenschap elders ligt.
De rol van zeggenschap en stemrechten
Zeggenschap speelt een centrale rol bij de consolidatieplicht van de jaarrekening. Vaak wordt aangenomen dat een belang van meer dan 50% automatisch leidt tot consolidatie. Hoewel dit in veel gevallen juist is, gaat deze benadering niet altijd op.
Ook bij een minderheidsbelang kan consolidatie verplicht zijn, bijvoorbeeld wanneer op grond van aandeelhoudersovereenkomsten, statutaire bepalingen of feitelijke machtsverhoudingen sprake is van doorslaggevende invloed. Andersom kan een meerderheidsbelang soms juist géén consolidatieplicht opleveren, bijvoorbeeld wanneer de zeggenschap is beperkt.
Uitzonderingen op de consolidatieplicht
De wet kent een aantal uitzonderingen op de consolidatieplicht. Zo kan consolidatie achterwege blijven wanneer:
- de groepsmaatschappij van te verwaarlozen betekenis is;
- consolidatie geen toegevoegde waarde heeft voor het inzicht;
- sprake is van een tussenholding die zelf al wordt geconsolideerd.
Deze uitzonderingen worden in de praktijk strikt uitgelegd. Het enkele feit dat consolidatie administratief belastend is, vormt geen geldige reden om hiervan af te zien.
Gevolgen van een onjuiste consolidatie
Een onjuiste toepassing van de consolidatieplicht kan verstrekkende gevolgen hebben. De jaarrekening kan een onjuist beeld geven van de financiële positie van de onderneming. Dit kan gevolgen hebben voor aandeelhouders, financiers en andere stakeholders.
Daarnaast kan het bestuur aansprakelijk worden gesteld wanneer blijkt dat de jaarrekening niet voldoet aan de wettelijke vereisten. Ook bij financieringen en transacties kan een onjuiste consolidatie leiden tot discussie of zelfs contractuele sancties.
Praktische aandachtspunten
Bij de beoordeling van de consolidatieplicht voor de jaarrekening is het raadzaam om niet uitsluitend te kijken naar de juridische structuur. In de praktijk spelen ook feitelijke omstandigheden een grote rol. Enkele aandachtspunten zijn:
- beoordeel niet alleen het aandelenbelang, maar ook de feitelijke zeggenschap;
- inventariseer alle contractuele afspraken;
- documenteer waarom wel of niet wordt geconsolideerd;
- herbeoordeel de consolidatieplicht bij wijzigingen in de structuur.
Met name bij herstructureringen, deelnemingen en joint ventures wordt de consolidatieplicht regelmatig over het hoofd gezien.
Consolidatieplicht bij internationale structuren
Ook bij internationale groepsstructuren geldt de consolidatieplicht. Buitenlandse dochtermaatschappijen moeten in beginsel worden meegenomen in de geconsolideerde jaarrekening, tenzij een wettelijke uitzondering van toepassing is. Dit kan extra complexiteit met zich meebrengen, bijvoorbeeld door verschillen in verslaggevingsregels en valuta.
FAQ
Is een meerderheidsbelang altijd doorslaggevend?
Nee, een meerderheidsbelang leidt niet automatisch tot consolidatieplicht. Ook bij een minderheidsbelang kan consolidatie verplicht zijn als feitelijk sprake is van doorslaggevende invloed op het beleid van de vennootschap.
Kan ook bij een minderheidsbelang consolidatieplicht bestaan?
Ja, consolidatieplicht kan ook bestaan bij een minderheidsbelang. Dit kan het geval zijn wanneer op basis van statutaire bepalingen, aandeelhoudersovereenkomsten of feitelijke machtsverhoudingen sprake is van centrale leiding.
Wat wordt verstaan onder een groepsmaatschappij?
Een groepsmaatschappij is een rechtspersoon die organisatorisch is verbonden met andere rechtspersonen en onder centrale leiding staat. De juridische structuur is hierbij minder doorslaggevend dan de feitelijke verhoudingen.
Zijn er uitzonderingen op de consolidatieplicht?
Ja, de wet kent uitzonderingen op de consolidatieplicht. Zo kan consolidatie achterwege blijven wanneer een groepsmaatschappij van te verwaarlozen betekenis is of wanneer de rechtspersoon zelf al wordt geconsolideerd in een hogere jaarrekening.
Moeten buitenlandse dochtermaatschappijen ook worden geconsolideerd?
In beginsel moeten ook buitenlandse dochtermaatschappijen worden meegenomen in de geconsolideerde jaarrekening. Alleen wanneer een wettelijke uitzondering van toepassing is, kan hiervan worden afgeweken.
Hoe vaak moet de consolidatieplicht worden beoordeeld?
De consolidatieplicht moet periodiek worden beoordeeld en in ieder geval opnieuw bij wijzigingen in de structuur, zoals herstructureringen, deelnemingen of wijzigingen in zeggenschap.
